Formatief handelen toepassen in je lessen: hoe doe je dat? Thijs Risselada weet raad

Geschiedenis en maatschappijleer hebben z’n hart, maar onderwijsvernieuwing ook. Dus staat docent geschiedenis en maatschappijleer Thijs Risselada niet alleen voor de klas, maar traint hij ook docenten om met formatief handelen hun lessen te verbeteren. De gouden tip: “Geef  jezelf de tijd om het eigen te maken.”

Tot augustus 2023 had Thijs (38) eigenlijk drie banen: docent geschiedenis en maatschappijleer, coördinator van havo-5 én zzp-er bij coöperatie Toetsrevolutie. Inmiddels zien zijn weken er iets evenwichtiger uit: maandag, dinsdag en woensdag geeft hij les aan leerlingen op het Christelijk Lyceum, de donderdag en vrijdag zijn gereserveerd voor Toetsrevolutie.

Beter inspelen

Ik sta nu zo’n tien jaar voor de klas”, vertelt Thijs. “Voor mij is het één van de mooiste dingen die je kunt doen: het leven van mensen positief beïnvloeden.” Tijdens die afgelopen tien jaar – in 2017 om precies te zijn – deed zijn school een pilot formatief handelen, die later de naam Bewust! havo kreeg. “Dat ging over het leerproces van kinderen: hoe weet je waar ze staan? En hoe maak je het zichtbaar?”

Die pilot plant een zaadje voor een stap die hij een paar jaar later neemt: zich aansluiten bij Toetsrevolutie. Een coöperatie die zich bezighoudt met nascholing op het gebied van formatief handelen. “Ik geniet ervan om met onderwijsinhoud bezig te zijn. Formatief handelen is alles wat je in een les doet om beter in te spelen op waar jouw leerlingen staan en waar ze naartoe gaan. Leren werkt tenslotte het beste in een veilige leeromgeving. Wist je dat verreweg de meeste mensen – van kleuters tot bejaarden – slechter presteren als ze weten dat ze beoordeeld worden?”

Strategieën

Maar hoe werkt dat dan, dat formatief handelen? “Er zijn drie strategieën. De basis van alles is het herhaaldelijk  terughalen: de oermoeder van het leren. Laatst scoorden mijn leerlingen uit havo 5 gemiddeld een 7,7 voor hun schoolexamen maatschappijleer. Een mooie score. Toen ik hen vroeg wat we moesten blijven doen omdat het zo goed ging, antwoordde een leerling: herhaaldelijk terughalen. Zo verplaats je de informatie van het kortetermijn- naar het langetermijngeheugen.”

Heel ingewikkeld hoeft dat overigens niet te zijn: “Ik maak bijvoorbeeld een terughaalschema in Powerpoint, met negen vragen over iets dat we eerder hebben besproken. Tijdens de les vraag ik de leerlingen in te vullen wat ze nog weten. Door erover na te denken, het op te schrijven en vervolgens klassikaal te bespreken – er is altijd wel iemand die het nog weet – stimuleer je het leren.”

“Je kunt wel uitleggen hoe een goede infographic eruit ziet, maar je kunt het beter visueel maken”

De kernstrategie van formatief handelen is zichtbaar maken waar leerlingen op vastlopen en dat met ze bespreken. “In havo 5 zie ik dat veel kinderen de blokkade van Berlijn en de bouw van de Berlijnse muur door elkaar halen. Wat ik dan doe, is er een vraag over stellen en de antwoorden meten door er stapeltjes van te maken. Vervolgens vraag ik de groep welk antwoord het beste is. Op deze manier sporen we verschillende soorten denkfouten op.”

Kwaliteitsbesef en feedback

Wat ook helpt volgens de methode van formatief handelen, is het bijbrengen van kwaliteitsbesef. “Je kunt wel uitleggen hoe een goede infographic eruitziet, maar je kunt het veel beter visueel inzichtelijk maken door een goede en slechte infographic naast elkaar te leggen. Uiteraard voordat ze er zelf mee aan de slag gaan”, benadrukt Thijs.

Tot slot is er werken met feedback. “Leerlingen krijgen wel feedback, maar vaak pas aan het einde van de les of als afsluiting van een opdracht. Dan doen ze er niks meer mee en gaat de feedback verloren. Je kunt beter van tevoren feedback geven. Bijvoorbeeld door briefjes met het antwoord op een examenvraag te verzamelen. De volgende les bespreek je dan klassikaal wat je opvalt. In plaats van het daarbij te laten en naar het volgende onderwerp te gaan, laat je ze die feedback toepassen bij een nieuwe examenvraag.” 

Helpen

De strategieën die Thijs toepast, deelt hij met scholen in heel Nederland. “Vrijdag kijk en maak ik video´s en lees ik veel over formatief handelen, donderdags reis ik door het land. Van Zwolle tot Gouda”, zegt hij. “Er is veel behoefte aan nascholing op dit gebied. We hebben een grote wachtlijst. Laatst zei een docent van in de zestig tegen me: ‘Ik sta veertig jaar voor de klas en krijg nu eindelijk een cursus waar ik iets mee kan.’”

Uiteraard gebruikt hij zijn kennis ook op het Christelijk Lyceum zelf, waar hij samen met 21 andere docenten een platform vormt waarbij ze didactische instrumenten en ideeën uitwisselen. Maar ook andere Apeldoornse scholen weten hem te vinden. “Ik zat recent met vakdocenten, schoolleiding en andere betrokkenen om tafel op Veluws College Walterbosch”, vertelt hij. “We hebben gesproken over welke kansen we zien rondom het formatief handelen in de bovenbouw.”

Daar heeft Thijs wel een idee bij. “Walterbosch geeft vrij veel toetsen met weging nul. Het gevolg: leerlingen doen hun best niet en docenten hebben veel nakijkwerk. Dat is een veelgemaakte denkfout: dat je formatief handelt als je tijdens lessen alvast een proeftoets geeft. Je kunt beter één vraag stellen en dat analyseren. Pas als je weet dat leerlingen voldoende kans hebben gekregen om de stof te beheersen, ga je over tot een beoordeling.”

De tijd geven 

Dat je formatief handelen niet van de één op de andere dag in de vingers hebt, snapt Thijs als geen ander. “Het vergt een andere manier van denken. Bij mij duurde het ook even. Geef jezelf een jaar of vijf de tijd om het eigen te maken.”

foto: Christina Chouchena